Mennonizm powstał w 1539 roku na terenach dzisiejszej Holandii. Jego wyznawcy uważali, że zbawienie człowieka jest możliwe wyłącznie dzięki Łasce Boga, i nie można go osiągnąć nawet przez dobre uczynki lub systematyczne uczestnictwo w obrzędach religijnych. Jednym słowem wg nich na zbawienie nie da się zasłużyć, gdyż nie jest to nagroda w turnieju, ani forma osiągnięcia do zrealizowania. Trudno się z nimi nie zgodzić, prawda?

Mennonici sami wybierali pastorów w swoich gminach, nie akceptując – podobnie zresztą jak wszyscy protestanci – odgórnie ustalanej hierarchii kościelnej. Odrzucali nie tylko używanie broni, ale nawet jej noszenie. Dobry mennonita nie mógł sprawować żadnego urzędu państwowego, ani składać jakichkolwiek przysiąg. Wspomniane na początku artykułu dzieci mogły być chrzczone dopiero od 14 roku życia.

Ze względu na swoje przekonania religijne wiele grup wyznawców już w 1555 roku musiało uciekać z Holandii i szukać nowych miejsca do zamieszkania. Ponieważ XVI-XVIII wieczna Europa była kontynentem dalekim od tolerancji – dotarli oni w poszukiwaniu miejsc w których mogliby żyć wg własnych zasad do Rosji, na Syberię, a nawet do Ameryki Północnej.

Jednym z takich odnalezionych miejsc nadających się do życia była dla nich w XVII-wieku Rzeczypospolita. W Polsce Mennonici zostali osiedleni głównie wzdłuż biegu Wisły, na Żuławach oraz na południe i na północ od Warszawy (między innymi w Kazuniu, w Czersku itd). Ich osadnictwo często zwane jest także kolonizacją olenderską – zawdzięczamy im w dużym stopniu uregulowanie terenów zalewowych naszej królowej rzek. Przywieźli oni ze sobą na teren Polski umiejętności regulacji cieków wodnych, suszenia bagien itd. Ich charakterystyczne budownictwo oraz kanały irygacyjne przez dwa stulecia kształtowały obraz Dolnej Doliny Wisły.

Jeszcze w dwudziestoleciu międzywojennym w Polsce istniało sześć gmin mennonickich: we Lwowie, w Sosnówce k.Chełmna, w Nieszawce pod Toruniem, w Mątwach koło Świecia, w Kazuniu pod Warszawą oraz w Wymyśle pod Gostyninem. Podobieństwo języka niderlandzkiego którym posługiwali się mennonici do języka niemieckiego spowodowało, że stosunkowo szybko ulegli oni (jeszcze podczas zaborów) procesowi germanizacji; z tego właśnie powodu w 1945 roku po zakończeniu II wojny światowej zostali wysiedleni do Niemiec. Ich wygnanie uznawane jest dziś za bezpośredni powód cofnięcia się na wiele lat rolniczego rozwoju Żuław Wiślanych.

Mennonici pozostawili po sobie wioski i domy, które zostały zajęte przez nowych osadników. Do dziś praktycznie nie ma już po nich śladu, a jedynymi pozostałościami są stare kanały oraz tzw. terpy – sztuczne wzgórki, na których lokowali swe domy by zabezpieczyć je przed częstymi powodziami. Stosunkowo dużo pozostało także cmentarzy, bogatych w interesujące pamiątki i zwyczaje. Jeden z takich obiektów leży w pobliżu wioski Barcice niedaleko od miasta Sztum.

Jak podaje Wikipedia na terenie Polski zachowały się także dawne świątynie mennonickie, choć przestały one już służyć wiernym tego wyznania. Są to:

– dawny dom modlitwy w Elblągu,
– kościół z Kaczynosu (obecnie w Elblągu),
– kościół przy ul. Warszawskiej w Elblągu,
– kościół w Gdańsku,
– kościół w Głęboczku,
– kościół w Jeziorze,
– dom modlitwy w Kazuniu Nowym,
– kościół w Małej Nieszawce,
– kościół w Mątawach,
– dom modlitwy w Nowym Wymyślu,
– kościół w Rozgarcie.

„Polowanie” na zachowane cmentarze mennonitów pozostawiam Waszej inwencji. Warto je odszukać, bo choć są to obiekty małe i porośnięte trawą oraz lasem – to pokazują dobitnie, że niegdyś obok nas żyli ludzie, których już tu nie ma. Szacuje się, że na świecie wciąż żyje około dwóch milionów ochrzczonych mennonitów, jednak przytłaczająca ich część mieszka na innych kontynentach – tam, gdzie ich przodków rzuciła tułaczka w poszukiwaniu bezpieczeństwa. Wiele z tych lokalizacji jest bardzo zaskakujących:

– Stany Zjednoczone – 500 tysięcy wyznawców,
– Etiopia – 311 tysięcy wyznawców,
– Indie – 257 tysięcy wyznawców,
– Demokratyczna Republika Konga – 226 tysięcy wyznawców,
– Kanada – 149 tysięcy wyznawców,
– Indonezja – 103 tysiące wyznawców,
– Niemcy – 47 tysięcy wyznawców.

Cmentarz w Barcicach odwiedziłem przypadkiem, jadąc w majowy weekend szosą z Malborka do Grudziądza – wystarczyło zjechać zaledwie kilka kilometrów z głównej drogi. Obiekt jest nieogrodzony i sprawia wrażenie porzuconego, choć stoi przed nim tablica z interesującym rysem historycznym. W tym miejscu jeszcze przed wojną znajdowała się cała osada Mennonicka, ale pozostały po niej już tylko pojedyncze ślady w gęstej roślinności oraz szczątki kanałów irygacyjnych sprzed ponad stu lat.